De Welwillenden: holocaust uit daderperspectief

Je moet het maar durven: de Holocaust beschrijven vanuit het perspectief van de dader. Jonathan Littell legt deze verantwoordelijkheid bij de hoofdpersoon van zijn omvangrijke boek De welwillenden. Maximiliaan Aue kijkt terug op zijn oorlogsverleden en op zijn taak als ‘functionaris van de dood’. Spijt betuigt hij niet, het was immers ‘gewoon zijn werk’. De welwillenden is in vele opzichten een bijzonder boek.

Verbazend monotoon
‘Mensenbroeders, laat me u vertellen hoe het is gegaan.’ Zo start Max Aue zijn relaas. Hij schrijft om na te gaan of hij nog iets kan voelen, of hij nog kan lijden na alles wat hij als SS-officier in opdracht van zijn land heeft moeten doen. Bijzonder monotoon en in verbazende eenvoud weet Aue verslag te doen van zijn bijdrage aan de volstrekt gevoelloze en systematische vernietiging van de Joden. Hij lijkt onaangedaan, nooit gegrepen door een schuldgevoel en er is in zijn volledige geschiedenis geen spoor van rouw te bekennen.

Functioneel afschrikwekkend
De welwillenden is wereldwijd zeer verschillend ontvangen. Littell krijgt van iedereen respect voor zijn prestatie, lof oogst hij daarentegen in mindere mate. De welwillenden is een boek waar je als lezer een dubbel gevoel aan over houdt. Enerzijds wordt je gegrepen door het verhaal, anderzijds schrikt de schrijfstijl en inhoud enorm af. Het boek is historisch zeer gedetailleerd en de pagina’s worden grotendeels gevuld met feiten. De woordkeuze is functioneel, zakelijk en de emoties delven zeer duidelijk het onderspit. Het is absoluut een kunst een dergelijk gevoelig verhaal met zo’n grote afstandelijkheid te kunnen beschrijven.

(Sur)realisme
Het lezen van dit 962 pagina’s tellende boek is een ware beproeving. Gevoelens van walging, verbazing en afschuw wisselen elkaar af. Vaak wil je stoppen met lezen, bang om nog meer onder ogen te krijgen. De welwillenden is een roman, maar het fictieve element verdwijnt volledig naar de achtergrond. Realisme neigt naar surrealisme, mede dankzij sommige, veel te breed uitgemeten onderwerpen. Littell heeft een zeldzaam literaire prestatie neergezet, maar deze is niet overtuigend positief.


Jonathan Littell – De welwillenden (ISBN: 9789029566544) is uitgegeven door de Arbeiderspers en verkrijgbaar in de boekhandel of te bestellen via bol.com.